 تفکر درباره ی آینده و حوادث آن سابقه ای به دیرینگی تاریخ خودآگاهی بشر دارد بدان گونه که مردم همه ی دوران ها همواره مشتاق کشف وعلم به آینده ی خویش بوده اند. شاهد این واقعیت معابد یونان باستان و رواج و رونق حرفه ی طالع بینی درمیان همه ی ملل واقوام است. این علاقه ی ذاتی و میل طبیعی به شناخت آینده در دوران کهن به تدریج جای خویش را به ضرورت شناخت آینده دردوران معاصرداده است زیرا لازمه ی زندگی دردنیای پرسروصدا وسیال امروز که حاوی تغییراتی گاها غافلگیرکننده و بی ارتباط با زمینه ی قبلی است ،همانا مطالعه ی آینده به مثابه یک علم مدرن و امکان شناخت فرصت ها وتهدیدات پیش روی می باشد.
آینده پژوهی یکی از روش های مدرن مطالعه ی آینده است و از شاخه های فناوری های نرم محسوب می شودبدان گونه که هدف این علم نه تنهاکشف آینده بلکه اساسا مهندسی هوشمندانه ی آینده است درست به همین دلیل که آینده پژوهی جزو فناوری های نرم ،است دانشی جهت داربه شمارمی آید از این رو اقتباس و تقلید کورکورانه از آن می تواند فوق العاده گمراه کننده و خطرناک باشد.
ملت ما اگرچه میراثی عظیم ازمعارف مربوط به آینده را دراختیار دارد اما هنوز در زمینه ی آینده پژوهی به عنوان یک علم مدرن درابتدای راه است ومسیری طولانی در پیش دارد.
تعریف آینده پژوهی:
تعاریف مختلفی برای آینده پژوهی عنوان شده است که شاید تعریف زیر یکی از جامع ترین آنهاباشد.
«آینده پژوهی تلاشی نظام مند (سیستماتیک) برای نگاه به آینده ی بلندمدت درحوزه های دانش ، فناوری،اقتصاد،محیط زیست وجامعه و...است که هدف اصلی آن شناخت فرصت هاوفناوری های جدید وتعیین بخش هایی است که سرمایه گذاری درآنها احتمال بازدهی بیشتری دارد.
به بیان دیگر«آینده پژوهی یعنی مهیا بودن برای آینده واستخدام منابع موجود به بهترین وجه ممکن درراستای ارزش ها واهداف»
ثمرات مهم ترویج آینده پژوهی مدرن:
نخست اینکه شاخصی ازمردم سالاری دولت ها درحوزه ی سیاست گذاری عمومی شناخته می شود شهروندان می توانند ازطریق فرآیندهای آینده نگاری درطراحی جوامع آینده خود سهیم باشند و دیدگاه های خاص خود را درمورد آینده اظهارکنند.
دوم اینکه موجب می شود تا آینده ازافق های گوناگون اقتصادی؛ اجتماعی، فرهنگی، امنیتی، دفاعی صنعتی ،تجاری وغیره مورد بررسی قرارگیرد وصرفا ازمنظرعلم وفناوری مورد کاوش قرارنگیرد.
تغئیر
درگذشته های دورمردم به اندازه ی کافی فرصت داشتند تا زندگی خود را براساس عادت هایشان بنا کنند وآن را پیش بینی کنند و ازاین رو بسیار آسوده خاطر بودند اما با پیشرفت علم وفناوری درسده های اخیرپدیده ی «تغئیر» ظهورکرده است وثبات تقریبا یک پدیده ی نادرشده است.
موج های تغئیریکی پس ازدیگری فرا می رسند وبه دنبال خودانواع واقسام پدیده های اجتماعی بدیع به همراه می آورند وازآنجا که حامل عنصرتازگی هستند ازیک سوء ما را وادار به «فهمیدن» می کنند وازسوی دیگرشالوده ی عادت های ما را درهم می کوبند.شتاب تغئیریک نیروی مشخص وعینی است که تا اعماق زندگی شخصی ما نفوذ می کند و ما را وادار می کند که نقش های تازه ای برعهده گیریم. درعین حال برای همه ی ما این فرصت وجود دارد که تغئیر را به سود خود ودرجهت مصالح ومنافع خود هدایت کنیم دراینجا پای«پیش بینی » به میان می آید لذا با بهره گیری هوشمندانه ازدانش آینده پژوهی فرصت می یابیم تاآگاهانه وپیش دستانه موج های تغئیرراپیش بینی کنیم وبه فکرچاره جویی بیفتیم.
اصول موضوعه ی آینده پژوهی
آینده پژوهی برچند فرضیه درباره ی جهان هستی ونقش انسان درآن استواراست دراینجا برخی ازاین اصول اساسی را که نشانه ی اصلی تفکرآینده پژوهان مدرن است رامرورمی کنیم:
1) ارتباط گذشته وحال :
این اصل تقریبا درمیان تمام آینده پژوهان مشترک است که جهان هستی یک پارچه است نه آمیخته ای ازاجزای مستقل و بی ارتباط با یکدیگر.در دیدگاه آینده پژوهی انسان مثل همه ی کائنات بخشی از هستی را تشکیل می دهد.
به عقیده آینده پژوهان جهان آینده ازدرون جهان حال خلق می شود ازاین رو با نگاه دقیق به رویدادهای جهان طی چندسال گذشته می توانیم نکات بسیاری را درباره ی آینده دریابیم.
2 )زمان عنصرحیاتی درمطالعات آینده پژوهی
درآینده های کوتاه مدت یعنی کمتراز5سال نمی توان تغئیرات عمده درجهان امروزرامتصورشد. همچنین دردوره ی زمانی بیش از50سال تغییراتی عمده به وقوع خواهد پیوست که به احتمال قوی نمی تواند درتصمیم گیری های امروزما تأثیرچندانی داشته باشند.
به همین دلیل آینده پژوهان بربازه های زمانی بین 5تا50 سال تأکید می کنند و برنامه ها واهداف خود را درهمین دوره ی زمانی تعریف می کنند.آنها معتقدند که تصمیم های امروز جهان فردا را تشکیل می دهد.
3) اهمیت ایده های مربوط به آینده
آنجا که آینده وجود ندارد باید آنرا ابداع کرد یعنی باید ایده هایی را ساخت که رویدادهای احتمالی آینده رانشان دهند.اهمیت این ایده ها ازآنجاست که تفکرما آمیزه ای ازادراک های گذشته وتصویرهای ذهنی ما از رویدادهای محتمل آینده است. ایده ها به دو دسته تقسیم می شوند: مفاهیم ونظریه ها
مفهوم بیانگرنوعی نقشه ی ذهنی یا تصورازچیزی است ونظریه عبارت است ازایجاد رابطه بین دویا چند مفهوم برای نشان دادن نحوه ی هم زیستی آنها با یکدیگر.
مفاهیم ونظریه ها شاکله های ذهنی ما ازچگونگی کارکرد جهان هستند؛بوسیله ی این شاکله ها می توانیم وقایع گذشته را به یاد آوریم و رویدادهای آینده را درذهن خود مجسم کنیم.بنابراین تفکرعبارت است ازکاربرد ماهرانه ی مفاهیم ونظریه ها به شیوه های مختلف.وقتی تخیل می کنیم اجازه می دهیم که مفاهیم مختلف به گونه ای آزادانه وسیال درخودآگاه ما ظهور کنند بدون اینکه بکوشیم آنها را روی یک مسأله ی خاص متمرکزکنیم.(روندسیال ذهن)
در کل تصویر آینده که در ذهن مردم شکل می گیرد نقش اساسی درشکل بخشیدن به آینده ایفامی کند. برای دست یابی به ایده راه های گوناگونی وجود دارد ازجمله تحقیق و توسعه،هم اندیشی و تشکیل اندیشکده های بزرگ و کوچک کنار دست مدیران.
فنون و روش های آینده پژوهی
روش دیده بانی
دیده بانی به معنای پایش مستمرتغئیرات جهانی درزمینه های مختلف توسط یک گروه علاقه مندبه تغییرات آینده پژوهی است .دیده بانان عطش دانستن دارند پیوسته درنشریه ها و پایگاههای اطلاعاتی اینترنت کاوش می کنند ویافته های حاصل ازپایش خود را همچون خونی تازه درشریان های سازمان جاری می کنند و طراوت فنی وعلمی سازمان را تضمین می کنند.
تحلیل روند
عبارت است ازمطالعه یک روند مشخص به منظورکشف چیستی علت های بروز سرعت توسعه و پیامدهای احتمالی آن.
تحلیل روندها باید بسیاردقیق باشد زیرا یک روند مشخص می تواند تأثیرهای بسیارمتفاوتی برابعاد گوناگون زندگی ماداشته باشد وازسوی دیگرشاید بسیاری ازاین تأثیرها درنگاه اول قابل کشف نباشند.
پایش روند
روندهایی که دریک جامعه، صنعت، یا بخش مشخص اهمیت ویژه دارند باید به دقت پایش شوند بعنوان مثال نرخ رو به رشد بیکاری ، وافزایش سن ازدواج شاید آثار چشم گیری برآینده ی سازمان ها و جوامع مختلف داشته باشد.
برون یابی روند
اگراطلاعات آماری دردست باشد می توان تغئیرات روندها را به صورت نموداری رسم کرد آینده پژوهان با ادامه دادن نمودار یعنی برون یابی آن می کوشند برپایه ی میزان کنونی تغئیر آینده را پیش بینی کنند البته این نکته دارای اهمیت است که ثبات میزان تغئیربردقت اینگونه پیش بینی ها تأثیر گذاراست.
توسعه وتحلیل سناریو
سناریوها در واقع تلاش هایی هستند برای تجسم و بازنمایی رویدادهای ممکن آینده برپایه ی آنچه که می دانیم یا آنچه که تصورمی کنیم می دانیم! سناریوها به این دلیل مفید هستند که به ما کمک می کنند تا بفهمیم که نتایج وپیامدهای احتمالی تصمیم که اتخاذ می کنیم چه خواهد بود.
آینده پژوهان برای توصیف رخ دادهای احتمالی آینده ازشیوه ی سناریوسازی استفاده می کنند. در آینده پژوهی که مملوازعدم قطعیت است سناریوها کاربرد ویژه وبسیارمهمی دارند ومعمولا چندین سناریوتوسعه می یابند به گونه ای که تصمیم گیران متوجه باشند که شاید برخی رویدادهای آینده سناریوی بسیارمحتملی راکه مبنای برنامه ریزی آنها بوده ازاعتبارساقط کند.سناریوها به شکلی داستان گونه نوشته می شود و اساسا ازحرفه سینما وارد عرصه ی علم شده است.
مشاوره و هم فکری
ازآنجا که دومغزبهترازیک مغزکارمی کند باید دیدگاه دیگران بویژه افرادخبره وکارشناس رانسبت به آینده جویا شویم ضمن اینکه کارگروهی وهمفکری دراین زمینه می تواند بسیار راهگشا باشد.
مدل سازی
رویدادهایی که درجهان واقع رخ می دهند می توانیم به شیوه های گوناگونی تقلید وباز آفرینی کنیم تا آنهارا بهتربفهمیم.مدل سازی یکی ازاین شیوه هاست وتفکرما ازآینده را به صورت عینی ترارائه می دهد.
شبیه سازی یابازی
یک مدل درواقع نمایش ایستایی ازشیئی معین است امامفهوم همزاد و پویایی آن شبیه سازی نام دارد شبیه سازی رایانه ای نیزجزءهمین دسته قرارمی گیرد.
تحلیل تاریخی ، توفان فکری«هم اندیشی» ، چشم انداز پردازی ومطالعات ترازیابی ازدیگر روش های آینده پژوهی به شمارمی روند.
موسسه علمی فرهنگی بصیرت
مرکز تبیین و ترویج سند چشم انداز
معاونت آینده پژوهی
محمد رضا منصفی
منابع ومأخذ:
1)روش های آینده نگاری تکنولوژی ــ گروه آینده اندیشی بنیادتوسعه فرداــ بنیادتوسعه ی فردا
2)الفبای آینده پژوهی:علم وهنرکشف آینده وشکل بخشیدن به دنیای مطلوب فردانویسنده عقیل ملکی فروهمکاران،تهران کرانه علم
3)مقاله/آینده شناسی وآینده نگری/موسی اکرمی/منبع:سایت آینده نگری
4)مقاله/آینده اندیشی هست هاوبایدها/گفتگوبادکترعلی پایا/روزنامه همشهری 7مرداد1383
5)شوک آینده/الوین تافلر/ترجمه:حشمت الله کامرانی نشرسعلم
|
